De mogelijkheid voor de curator om bepaalde rechtshandelingen van vóór het faillissement te vernietigen als daardoor schuldeisers zijn benadeeld en aan de wettelijke voorwaarden is voldaan. Denk bijvoorbeeld aan het vlak voor faillissement weggeven of voor een onredelijk lage prijs verkopen van bezittingen.
Waarom de curator naar eerdere transacties kijkt
Vlak voor een faillissement kunnen goederen worden verkocht, zekerheden worden verstrekt of betalingen worden gedaan. Sommige handelingen horen bij de normale bedrijfsvoering. Andere kunnen ertoe leiden dat schuldeisers minder verhaal overhouden. De faillissementspauliana geeft de curator onder voorwaarden een instrument om zulke benadeling terug te draaien.
De naam betekent niet dat iedere ongunstige transactie ongeldig is. De curator moet onderzoeken welke wettelijke regeling van toepassing is en of aan de voorwaarden daarvan is voldaan. Daarbij zijn de aard van de handeling, de tegenprestatie, het tijdstip en de kennis van betrokken partijen van belang.
Een transactie met een familielid of groepsvennootschap is dus niet automatisch paulianeus. Omgekeerd is een schriftelijk contract met een factuur geen garantie dat de handeling buiten schot blijft. De economische en juridische werkelijkheid achter de stukken telt mee.
Benadeling van schuldeisers is de kern
Bij benadeling wordt gekeken of de verhaalspositie van schuldeisers door de handeling slechter is geworden. Daarvoor wordt de werkelijke situatie vergeleken met de situatie die zonder de aangevochten handeling zou hebben bestaan. Die vergelijking kan ingewikkeld zijn als verschillende transacties met elkaar samenhangen.
Een verkoop ver beneden de waarde kan bijvoorbeeld vermogen aan de boedel onttrekken. Maar de koopprijs alleen vertelt niet het hele verhaal. Waren er kosten, beperkingen of andere verplichtingen aan het goed verbonden? Is de tegenprestatie daadwerkelijk ontvangen? Was een hogere opbrengst werkelijk haalbaar?
Ook een nieuwe zekerheid voor een bestaande schuld kan gevolgen hebben voor de overige schuldeisers. De begunstigde partij krijgt mogelijk een sterkere positie, terwijl anderen minder overhouden. Of dat aantastbaar is, hangt af van de precieze wettelijke voorwaarden en de omstandigheden waaronder de zekerheid is gevestigd.
Onverplichte handelingen en wetenschap
De wettelijke hoofdregeling voor de faillissementspauliana ziet op onverplichte rechtshandelingen. Dat zijn handelingen waartoe de schuldenaar op dat moment niet op grond van een bestaande verplichting gehouden was. Het begrip vraagt een juridische beoordeling en is niet hetzelfde als 'onnodig' in het dagelijkse taalgebruik.
Daarnaast is wetenschap van benadeling van belang. Bij handelingen tegen een tegenprestatie moet doorgaans ook de wetenschap aan de andere kant worden beoordeeld. Voor bepaalde situaties kent de wet vermoedens die de bewijspositie beïnvloeden. Een vermoeden is iets anders dan een algemene regel dat alle transacties binnen een jaar teruggedraaid kunnen worden.
De bekende uitspraak dat een curator 'een jaar kan terugkijken' is daarom te grof. De mogelijkheden zijn niet beperkt tot één universele periode en niet iedere handeling binnen die periode is vernietigbaar. Een concrete transactie moet worden getoetst aan de juiste bepaling.
Betaling van een opeisbare schuld
Het betalen van een opeisbare schuld heeft een andere uitgangspositie dan het onverplicht weggeven van een bedrijfsmiddel. Voor aantasting van dergelijke betalingen gelden specifiekere voorwaarden. De wet maakt bijvoorbeeld onderscheid bij wetenschap van een al ingediende faillissementsaanvraag of samenspanning om een schuldeiser te bevoordelen.
Dat onderscheid voorkomt dat iedere leverancier die kort voor een faillissement een normale betaling ontvangt, die betaling automatisch moet teruggeven. Tegelijk kan een gewone betalingsomschrijving op een bankafschrift de werkelijke afspraken niet verhullen.
Wie door een curator wordt benaderd, doet er goed aan de volledige correspondentie, overeenkomst en betalingsgeschiedenis te verzamelen. Het antwoord hangt vaak af van afspraken die al vóór de betaling bestonden. Een losse herinnering of factuurdatum kan de juridische context onvoldoende weergeven.
Wat vernietiging kan betekenen
Als de curator een rechtshandeling rechtsgeldig vernietigt, kan dat tot terugbetaling of teruggave leiden. Het doel is de benadeling van de boedel te herstellen. Hoe de gevolgen worden afgewikkeld, hangt af van wat is ontvangen, wat nog aanwezig is en welke rechten derden hebben verkregen.
Een partij die iets teruggeeft, houdt niet vanzelf dezelfde gunstige positie als vóór de vernietiging. Er kan een vordering in het faillissement overblijven waarvoor de gewone regels gelden. Dat maakt het financiële belang van een paulianageschil vaak groter dan alleen het terug te betalen bedrag.
Soms betwist de wederpartij de vernietiging en volgt een procedure. Partijen kunnen ook een regeling treffen. Een openbaar verslag kan zo'n schikking melden zonder alle onderliggende stukken openbaar te maken. Een schikkingsbedrag is niet noodzakelijk een erkenning van fraude.
Een voorbeeld met een bedrijfsauto
Een fictieve onderneming verkoopt kort voor haar faillissement een bedrijfsauto aan een verbonden partij. De curator onderzoekt de waarde van de auto, de overeengekomen prijs, de betaling en de financiële situatie op het moment van verkoop. Alleen het korte tijdsverloop bewijst nog geen pauliana.
Blijkt dat nauwelijks een prijs is betaald terwijl een aanzienlijke waarde uit de onderneming verdween, dan kan er aanleiding zijn voor verder onderzoek. De curator moet vervolgens nog steeds de toepasselijke voorwaarden beoordelen. De betrokkenen kunnen hun eigen stukken en uitleg tegenover die beoordeling stellen.
Voor andere schuldeisers betekent een mogelijke terugvordering niet dat het geld al beschikbaar is. Eerst kan discussie, verhaal of een procedure volgen. Pas werkelijk ontvangen opbrengsten kunnen in de financiële afwikkeling worden betrokken.
Hoe u de onderzoeksstatus leest
Een dossier kan vermelden dat de curator transacties onderzoekt of een paulianavordering heeft ingesteld. Dat zijn verschillende stappen. Let op latere verslagen, de uitkomst van eventuele procedures en de vraag of een opbrengst daadwerkelijk is ontvangen.
Pauliana, bestuurdersaansprakelijkheid en strafrechtelijke fraude zijn afzonderlijke begrippen. Eenzelfde feitencomplex kan verschillende vragen oproepen, maar een vernietigde rechtshandeling bewijst niet vanzelf een strafbaar feit. Heeft u zelf een brief over een verdachte transactie ontvangen, laat dan de concrete stukken tijdig juridisch beoordelen.